Kontrola wykorzystywania zwolnień lekarskich (L4) od 13 kwietnia 2026 r. – praktyczny przewodnik dla pracodawców i ubezpieczonych

Kontrola wykorzystywania zwolnień lekarskich 2026: 13 kwietnia 2026 r. wchodzą w życie istotne zmiany w zakresie kontroli prawidłowości wykorzystywania zwolnień od pracy z tytułu choroby oraz opieki. Nowelizacja przepisów porządkuje dotychczasowe regulacje, eliminuje luki interpretacyjne i wzmacnia kompetencje zarówno Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, jak i płatników składek.

Podstawa prawna i zakres zmian

Zmiany obejmują przepisy ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, w szczególności art. 68 oraz nowo dodane art. 68a–68g.

Najważniejsze kierunki zmian:

• przeniesienie zasad kontroli z poziomu rozporządzenia do ustawy,
• usunięcie delegacji do wydania rozporządzenia wykonawczego,
• doprecyzowanie zakresu i trybu kontroli,
• rozszerzenie kompetencji kontrolnych ZUS,
• jednoznaczne dopuszczenie kontroli po ustaniu tytułu ubezpieczenia.

Kto jest uprawniony do kontroli zwolnienia lekarskiego?

Kontrola wykorzystywania zwolnień lekarskich 2026 - Uprawnienia kontrolne przysługują:

• Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych,
• płatnikom składek zgłaszającym do ubezpieczenia chorobowego powyżej 20 ubezpieczonych.

W praktyce oznacza to, że kontrolę mogą prowadzić nie tylko pracodawcy, ale również inne podmioty, np. zleceniodawcy.

ZUS może wszcząć kontrolę:

• z urzędu,
• na wniosek płatnika składek.

Zakres kontroli – co podlega weryfikacji?

Kontrola koncentruje się na ocenie, czy zwolnienie lekarskie jest wykorzystywane zgodnie z jego celem.

Obejmuje ona:

1. Zwolnienia z tytułu niezdolności do pracy:

• zasiłek chorobowy,
• wynagrodzenie chorobowe,
• świadczenie rehabilitacyjne.

2. Zwolnienia z tytułu opieki:

• zasiłek opiekuńczy.

W przypadku zwolnień opiekuńczych dodatkowo weryfikowane jest, czy w gospodarstwie domowym są inne osoby mogące zapewnić opiekę (z wyłączeniem opieki nad dzieckiem do 2. roku życia).

Istotną zmianą jest możliwość kontroli także po ustaniu tytułu ubezpieczenia chorobowego, co dotychczas budziło wątpliwości interpretacyjne.

Wykonywanie pracy podczas zwolnienia – nowe podejście

Kontrola wykorzystywania zwolnień lekarskich 2026 - nowelizacja wprowadza bardziej elastyczne podejście do aktywności zawodowej w okresie zwolnienia.

Nadal niedopuszczalne jest:

• wykonywanie pracy zarobkowej sprzecznej z celem zwolnienia,
• wykorzystywanie zwolnienia w sposób niezgodny z jego przeznaczeniem.

Jednocześnie ustawodawca dopuszcza:

• wykonywanie incydentalnych czynności zarobkowych,
• wykonywanie pracy w ramach innego tytułu, o ile charakter tej pracy na to pozwala i nie dotyczy ona zwolnienia objętego zaświadczeniem lekarskim.

Zmiana ta ma szczególne znaczenie w kontekście pracy zdalnej oraz wieloźródłowych form zatrudnienia.

Sposób przeprowadzania kontroli

Kontrola może być przeprowadzona w:

• miejscu zamieszkania,
• miejscu pobytu,
• miejscu pracy,
• miejscu prowadzenia działalności gospodarczej,
• innym miejscu, jeśli jest to uzasadnione celem kontroli.

Ustawodawca wyraźnie wskazuje, że kontrola powinna być:

• adekwatna do celu,
• proporcjonalna,
• przeprowadzona z poszanowaniem prywatności,
• neutralna dla procesu leczenia i rekonwalescencji.

Czas trwania kontroli powinien być ograniczony do niezbędnego minimum.

Uprawnienia kontrolującego

Kontrola wykorzystywania zwolnień lekarskich 2026: Osoba przeprowadzająca kontrolę ma prawo do:

• wstępu do miejsca kontroli,
• ustalenia tożsamości osoby kontrolowanej,
• żądania informacji od ubezpieczonego, płatnika składek oraz lekarza,
• dostępu do danych zgromadzonych w systemach ZUS – w zakresie uzasadnionym celem kontroli.

Obowiązki kontrolującego i osoby kontrolowanej

Obowiązki kontrolującego:

• okazanie legitymacji i upoważnienia,
• poinformowanie o prawach osoby kontrolowanej,
• zachowanie poufności uzyskanych informacji.

Obowiązki osoby kontrolowanej:

• umożliwienie przeprowadzenia kontroli,
• udzielenie wymaganych informacji,
• składanie wyjaśnień na żądanie.

Protokół kontroli i dalsze postępowanie

Kontrola wykorzystywania zwolnień lekarskich 2026:

Ustalenia kontroli dokumentowane są w protokole, którego zakres został określony w nowych przepisach.

Osoba kontrolowana ma prawo:

• w terminie 7 dni zgłosić zastrzeżenia do protokołu,
• przedstawić dowody na poparcie swojego stanowiska.

Protokół stanowi podstawę do wszczęcia postępowania przez ZUS w zakresie prawa do świadczeń.

W przypadku stwierdzenia nieprawidłowości możliwa jest utrata prawa do:

• zasiłku chorobowego,
• zasiłku opiekuńczego,
• świadczenia rehabilitacyjnego.

Rola ZUS w przypadku wątpliwości

W praktyce pracodawcy często nie są w stanie jednoznacznie ocenić, czy doszło do naruszenia zasad wykorzystywania zwolnienia.

W takich przypadkach:

• sprawa powinna zostać skierowana do ZUS,
• ZUS może zasięgnąć opinii lekarza wystawiającego zwolnienie lub lekarza orzecznika.

To ZUS pozostaje organem właściwym do rozstrzygania sporów w tym zakresie.

Znaczenie zmian dla pracodawców

Z punktu widzenia obsługi kadrowo-płacowej nowe przepisy oznaczają konieczność:

• aktualizacji procedur kontroli L4,
• przeszkolenia osób odpowiedzialnych za kadry,
• właściwego dokumentowania kontroli,
• współpracy z ZUS w sytuacjach spornych.

Zmiany zwiększają również odpowiedzialność pracodawców za prawidłowe prowadzenie kontroli.

FAQ – kontrola zwolnień lekarskich

Skontaktuj się z Neofin – sprawdź, jak możemy Ci pomóc

Jeżeli potrzebujesz wsparcia w bieżącej obsłudze ZUS i interpretacji przepisów zapraszamy do kontaktu z biurem rachunkowym Neofin. Zapewniamy szeroki zakres usług kadrowo-płacowych w oparciu o doświadczenie w obsłudze różnych przedsiębiorstw.